Καλώς Ορίσατε στο Sott.net
Κυρ, 26 Ιαν. 2020
Ο Κόσμος γι'αυτούς που Σκέφτονται

Επιστήμη & Τεχνολογία
Χάρτης

Sherlock

Η ανάλυση γενετικού υλικού επαναγράφει την ιστορία των ανθρώπων

Εικόνα

Οι κοινοί μας πρόγονοι: αριστερά ο σκελετός του σιβηρικού προγόνου των Ινδιάνων και, δεξιά, το κρανίο ενός πρωτο-ινδο-ευρωπαίου Γιαμνάγια
Τους δύο προηγούμενους αιώνες οι αρχαιολόγοι βάδιζαν με τη σκαπάνη στο ένα χέρι και το βιβλίο της Ιστορίας στο άλλο. Η επιστήμη τους ήταν, θαρρείς, ταγμένη στην πειραματική επαλήθευση ή διάψευση των όσων είχαν γράψει ή υπονοήσει οι ιστορικοί του παρελθόντος. Αναπόδραστα, ο κόσμος τους σταματούσε εκεί που άρχιζαν τα σύνορα της παλαιοντολογίας. Το τι είχε συμβεί στην Προϊστορία του ανθρώπινου γένους ήταν για αυτούς αναπόδεικτες εικασίες, ίσως και «βολικές» μυθολογίες.

Τις τελευταίες δεκαετίες όμως μια κολοσσιαία αλλαγή συμβαίνει στην αρχαιολογία: «τα εργαλεία μεταλλάσουν την τέχνη». Δηλαδή οι σύγχρονες τεχνολογίες εντοπισμού ιχνών του μακρινού παρελθόντος, η πολύ πιο άμεση διεπιστημονική επικοινωνία και συνεργασία και οι νέες δυνατότητες ανάλυσης γενετικού υλικού επέτρεψαν στην αρχαιολογία όχι μόνο να ερμηνεύσει πληρέστερα τα δικά της ευρήματα αλλά και να διεισδύσει στο παλαιοντολογικό πεδίο. Το αποτέλεσμα είναι μια θεαματική μετεξέλιξη, γεμάτη απρόσμενες νέες ερμηνείες του «πούθε κρατάει η σκούφια μας». Ταυτόχρονα όμως η μετεξέλιξη αυτή ξυπνάει ρατσιστικά φαντάσματα του παρελθόντος και φουσκώνει τα πανιά του εθνικισμού σε έναν πλανήτη που ήδη κοχλάζει.

Το πώς ακριβώς συμβαίνει αυτή η μετεξέλιξη και πού μας πάει, ως επιστήμη αναψηλάφησης της κοινωνίας των ανθρώπων, εξετάζουμε παρακάτω.

Η ανακοίνωση του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης ήταν διατυπωμένη λιτά: «Το Μουσείο, σε συνεργασία με το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, εγκαινιάζει την περιοδική έκθεση με τίτλο "Αρχαίο DNA. Παράθυρο στο παρελθόν και το μέλλον". Η έκθεση εγκαινιάστηκε την Πέμπτη 30 Ιουλίου 2015 και θα διαρκέσει ως τις 31 Μαΐου 2016. Θέμα της έκθεσης είναι η παρουσίαση της σύγχρονης έρευνας για το παλαιογενετικό υλικό (αρχαίο DNA) και της σημαντικής συμβολής της στη γνώση μας για τη βιολογική ιστορία του ανθρώπου».

Ενα τέτοιο λεκτικό σίγουρα δεν θα προδιέθετε για μια επανάσταση στην αρχαιολογία, αν τα ΜΜΕ δεν διάνθιζαν αρκούντως την ανακοίνωση: «Εντονος φωτισμός, χρήση λευκού, μπλε και πράσινου χρώματος, καθώς και άλλες παρεμβάσεις, θα παραπέμπουν στην ατμόσφαιρα ενός απολυμασμένου εργαστηριακού περιβάλλοντος, ενώ κατά τη διάρκεια των εκπαιδευτικών προγραμμάτων θα παρέχονται στα παιδιά ποδιές, μάσκες και γάντια». Δηλαδή... καλώς ορίσατε σε ένα «εργαστήριο εξιχνίασης αρχαιολογικών μυστηρίων», όπου τον κύριο λόγο έχει η ανάλυση δειγμάτων γενετικού υλικού.

Εστω λοιπόν ότι η αρχαιολογία γνωρίζει τώρα τα πλεονεκτήματα που προσέφερε στην εγκληματολογία η ανάλυση του DNA. Τι σημαίνει αυτό; Οτι ένας σκελετός που έφερε στην επιφάνεια η αρχαιολογική σκαπάνη ενδέχεται να μας αποκαλύψει την αιτία θανάτου ή και να ταυτοποιηθεί; Η προ μηνών ανακάλυψη του σκελετού του σαιξπηρικού βασιλιά της Αγγλίας Ριχάρδου Γ' εμπίπτει ακριβώς σε αυτό το πλαίσιο νέων δυνατοτήτων - δυνατοτήτων εξιχνίασης μυστηρίων της Ιστορίας. Ωστόσο το πλαίσιο που ανάγει τη γενετική αρχαιολογία σε πραγματική επανάσταση για τον τομέα είναι πολύ ευρύτερο και αφορά την εξιχνίαση και της Προϊστορίας.

Σχόλιο: Όταν οι Νεάντερταλ και οι σύγχρονοι άνθρωποι έγιναν ζευγάρι

Οι ευρωπαϊκές γλώσσες προήλθαν από νομαδικές φυλές της Ρωσίας

Το χρώμα, το ανάστημα και η διατροφή των πρώτων ευρωπαίων


Fish

Τι λέει το DNA για το χταπόδι: Πανέξυπνο, περίεργο και ελαφρώς εξωγήινο

χταπόδι

O 56χρονος δύτης Γουόρεν Μάρεϊ και σύντροφος κατάδυσής του, ο 34χρονος Ντέιβιντ Μαλβεστούτο, εξερευνούσαν το βυθό στην περιοχή Carmel της Καλιφόρνια, όταν εντόπισαν ένα χταπόδι 2,4 μέτρων τον Φεβράρη του 2014
Για πρώτη φορά οι επιστήμονες αποκωδικοποίησαν το πλήρες γονιδίωμα του χταποδιού, ρίχνοντας φως στα γενετικά μυστικά ενός από τα πιο έξυπνα και περίεργα ζώα της Γης, το οποίο έχει κάτι...εξωγήινο.

Η ανάγνωση του DNA αποκαλύπτει ότι το χταπόδι έχει περίπου 10.000 περισσότερα γονίδια από τον άνθρωπο (33.000 έναντι 23.000), ενώ εμφανίζει σημαντικές γενετικές διαφορές με τα κεφαλόποδα και τα άλλα συγγενικά ασπόνδυλα, σε σχέση με τα οποία διαθέτει γονιδίωμα έως έξι φορές μεγαλύτερο.

Οι ερευνητές από τις ΗΠΑ, τη Γερμανία και την Ιαπωνία, με επικεφαλής τον καθηγητή βιολογίας Ντάνιελ Ρόκσαρ του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια-Μπέρκλεϊ, που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο Nature, χρειάστηκαν αρκετά χρόνια για να ολοκληρώσουν το δύσκολο έργο τους.

Το χταπόδι έχει μια μακρά εξελικτική ιστορία 400 εκατομμυρίων ετών (εμφανίστηκαν περίπου 230 εκατ. χρόνια πριν από τα θηλαστικά), πράγμα που αντανακλάται στο περίπλοκο γονιδίωμά του. Οι επιστήμονες ανακάλυψαν εκατοντάδες πρωτότυπα γονίδια, τα οποία δεν έχουν αντίστοιχο σε άλλα ζώα.

Μεταξύ άλλων, το χταπόδι έχει τρεις καρδιές, διαθέτει μεγάλα μάτια-κάμερες και «έξυπνα» πλοκάμια γεμάτα νευρωνικά κύτταρα (σαν μίνι-εγκεφάλους), ενώ είναι ικανό να αναγεννά τα άκρα του, όταν αυτά κοπούν.

Μπορεί ακόμη να αλλάζει χρώμα και εμφάνιση κατά βούληση, προσαρμοζόμενο στο περιβάλλον του, μια ικανότητα καμουφλάζ που έχει εμπνεύσει πολλές σύγχρονες τεχνολογίες, όπως τα μαλακά και εύκαμπτα ρομπότ. Οι «μεταμφιέσεις» αυτές γίνονται δυνατές χάρη και στην εντυπωσιακή νοημοσύνη του, η πηγή της οποίας θα πρέπει επίσης να αναζητηθεί στο μοναδικό DNA του.

Σχόλιο: Τα χταπόδια χρησιμοποιούν το δέρμα τους για ανίχνευση φωτός και χρώματος, όχι τα μάτια τους


Blue Planet

Γιατί μετακινήθηκε ο πρώτος μεσημβρινός της Γης

πρώτος μεσημβρινός
© Stephen Malys,et al./Google Maps, Infoterra Ltd & Bluesky
Δορυφορική φωτογραφία του Γκρίνουιτς. Η διακεκομμένη γραμμή σημειώνει τον παραδοσιακό πρώτο μεσημβρινό, η συμπαγής γραμμή τον νέο
Το 1884, οι χώρες που συμμετείχαν στο Διεθνές Συνέδριο Μεσημβρινού στην Ουάσινγκτον αποφάσισαν να ορίσουν τον πρώτο μεσημβρινό της Γης -με βάση τον οποίο υπολογίζεται το γεωγραφικό μήκος- ως τον μεσημβρινό που διέρχεται από το αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς έξω από το Λονδίνο. Σήμερα, όμως, ο πρώτος μεσημβρινός βρίσκεται 102 μέτρα πιο ανατολικά.

Ο λόγος για αυτή τη μάλλον μεγάλη διαφορά είναι το GPS, το οποίο χρησιμοποιεί δορυφόρους για να μετρά τις ακριβείς συντεταγμένες σε οποιοδήποτε σημείο του πλανήτη. Η τεχνική αυτή διαφέρει σημαντικά από αυτές που χρησιμοποιούνταν παλαιότερα στο Γκρίνουιτς, εξηγεί μια νέα μελέτη για την ιστορία του πρώτου μεσημβρινού στην επιθεώρηση Journal of Geodesy.

Ο παραδοσιακός πρώτος μεσημβρινός σημειώνεται στο έδαφος γύρω από το αστεροσκοπείο με μια γραμμή από ανοξείδωτο χάλυβα, η οποία αν επεκτεινόταν θα συνέδεε τους δύο πόλους της Γης και θα έτεμνε κάθετα τον ισημερινό. Εξ ορισμού, το γεωγραφικό μήκος πάνω σε αυτή τη γραμμή είναι μηδέν μοίρες.

Μόνο μία τέτοια γραμμή, ή μεσημβρινός, περνά από κάθε σημείο του πλανήτη. Ο μεσημβρινός του Γκρίνουιτς υπολογίστηκε με ένα εξειδικευμένο τηλεσκόπιο, το τηλεσκόπιο μεσημβρινής διάβασης ή μεσημβρινό κύκλο, το οποίο μετρά τις θέσεις άστρων και επιτρέπει τον υπολογισμό της τοπικής ώρας.

Eye 2

Θηρευτής ή θήραμα; Το κλειδί είναι στο σχήμα των ματιών των ζώων

μάτια γάτας

Οι κατακόρυφες, σχιστές κόρες της γάτας διευκολύνουν την εκτίμηση των αποστάσεων
Τα μάτια είναι τα παράθυρα της ψυχής, όχι μόνο στον άνθρωπο αλλά και στα ζώα: μελέτη αμερικανών ζωολόγων δείχνει να εξηγεί γιατί ορισμένα αρπακτικά όπως οι γάτες έχουν κόρες σε σχήμα κατακόρυφης σχισμής, ενώ τα ζώα που βόσκουν τείνουν να έχουν οριζόντιες κόρες.

Προηγούμενες μελέτες έχουν δείξει ότι τα αρπακτικά ζώα όπως οι κουκουβάγιες και τα αιλουροειδή έχουν μάτια που κοιτούν προς τα εμπρός προκειμένου να εκτιμούν με μεγαλύτερη ακρίβεια την απόσταση μέχρι το υποψήφιο θύμα.

Αντίθετα, τα φυτοφάγα ζώα όπως οι λαγοί έχουν μάτια που κοιτούν προς το πλάι. Δεν μπορούν να εκτιμήσουν τις αποστάσεις με μεγάλη ακρίβεια, έχουν όμως μεγάλο οπτικό πεδίο και μπορούν έτσι να εντοπίζουν έγκαιρα τους θηρευτές.

Γιατί όμως ορισμένα ζώα έχουν κόρες σε σχήμα σχισμής; Το 1942, ο αμερικανός οπτομέτρης Γκόρντον Ουόλς διατύπωσε τη θεωρία ότι οι κόρες με αυτό το σχήμα μπορούν να διαστέλλονται και να συστέλλονται ανάλογα με τις συνθήκες του φωτισμού περισσότερο από ό,τι οι κυκλικές κόρες. Για παράδειγμα, οι ανθρώπινες κόρες μεταβάλλουν το μέγεθός τους μέχρι 15 φορές, ενώ τα σχιστά μάτια της γάτας αυξομειώνονται κατά 135 φορές και του σαμιαμιδιού 300 φορές.

Τέτοιες σχιστές κόρες απαντώνται συνήθως σε ζώα που δραστηριοποιούνται και τη μέρα και τη νύχτα, και πρέπει να βλέπουν καλά σε συνθήκες χαμηλού φωτισμού χωρίς όμως να τυφλώνονται από τον μεσημεριανό ήλιο, εξηγεί ο Μάρτιν Μπανκς, οπτομέτρης του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϊ και επικεφαλής της νέας μελέτης.

«Παρόλα αυτά, η υπόθεση αυτή δεν εξηγεί γιατί οι σχιστές κόρες είναι είτε κάθετες είτε οριζόντιες. Γιατί δεν βλέπουμε ζώα με διαγώνιες σχισμές;» διερωτήθηκε ο ερευνητής.

Frog

Εντοπίστηκαν στη Βραζιλία βατράχια πιο επικίνδυνα από τις οχιές!

Εικόνα
© Carlos Jared/Butantan Institute
To δηλητήριο του είδους Aparasphenodon brunoi είναι 25 φορές ισχυρότερο σε σχέση με τις αμερικανικές οχιές του γένους Bothrops
Αρκετά είδη βατράχων είναι γνωστό ότι παράγουν δηλητήρια από αδένες στο δέρμα. Τώρα, ερευνητές στη Βραζιλία αναφέρουν τις δύο πρώτες περιπτώσεις βατράχων που δηλητηριάζουν τους εχθρούς με οστέινα αγκάθια στο κεφάλι. Οι τοξίνες τους, μάλιστα, είναι πιο ισχυρές κι από της οχιάς.

Τα δηλητηριώδη αμφίβια, με τις ονομασίες Corythomantis greeningi και Aparasphenodon brunoi, ήταν γνωστά εδώ και δεκαετίες, αν όχι αιώνες, μέχρι σήμερα όμως ο πραγματικός χαρακτήρας τους έμενε κρυφός. Αυτό άλλαξε όταν ο Κάρλος Τζάρεντ, ερευνητής του Ινστιτούτου Butantan στο Σάο Πάολο, έπιασε με το χέρι ένα βατράχι στη ζούγκλα της νοτιοδυτικής ακτής της Βραζιλίας. Ένιωσε αμέσως έναν αφόρητο πόνο που διήρκεσε πέντε ώρες.

Ευτυχώς για τον Τζάρεντ, το βατράχι ανήκε στο λιγότερο δηλητηριώδες από τα δύο είδη, το C.greeningi: οι τοξίνες του είναι μόλις δύο φορές ισχυρότερες από το δηλητήριο των φιδιών του γένους Bothrops, επικίνδυνες οχιές της Αμερικής.

Το δηλητήριο του δεύτερου είδους είναι ούτε λίγο ούτε πολύ 25 φορές ισχυρότερο αναφέρουν ο Τζάρεντ και οι συνεργάτες του στην έγκριτη επιθεώρηση Current Biology.

Moon

NASA: Η σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού

dark side of the moon
Τη μυστηριώδη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού κατέγραψε τον περασμένο μήνα μία φωτογραφική μηχανή πάνω σε δορυφόρο της NASA, δίνοντας μας την ευκαιρία να δούμε μία διαφορετική όψη της σελήνης που δεν είναι ορατή στη γη.

Οι εικόνες τραβήχτηκαν στις 16 Ιουλίου από κάμερα του δορυφόρου για την παρατήρηση του κλίματος βαθέος διαστήματος και δείχνουν τη σελήνη να κινείται μπροστά από την πλευρά της Γης που φώτιζε ο ήλιος.

Όπως ανακοίνωσε η NASA, οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν την ώρα που το φεγγάρι περνούσε πάνω από τον Ειρηνικό Ωκεανό, κοντά στη βόρεια Αμερική και φανερώνουν αρκετές λεπτομέρειες από την αθέατη πλευρά του δορυφόρου της Γης.

Στο εντυπωσιακό βίντεο που δημοσιοποίησε η διαστημική υπηρεσία διακρίνονται ξεκάθαρα ένας μεγάλος κρατήρας και η πεδιάδα «Θάλασσα της Μόσχας».


Better Earth

Το μαγνητικό πεδίο της Γης είναι πανάρχαιο

μαγνητικό πεδίο
Οι επιστήμονες πίστευαν έως τώρα ότι το γήινο μαγνητικό πεδίο είναι 3,45 δισεκατομμυρίων ετών, αλλά μια νέα μελέτη ανεβάζει την ηλικία του στα 4 έως 4,2 δισεκατομμύρια έτη, δηλαδή περίπου 500 έως 750 εκατομμύρια χρόνια παλαιότερο από τις έως τώρα εκτιμήσεις.

Η ανακάλυψη προσφέρει νέα δεδομένα στην μελέτη του πλανήτη μας.

Η κίνηση των τεκτονικών πλακών

Μια πρόωρη εμφάνιση του μαγνητικού πεδίου σημαίνει ότι η κίνηση των τεκτονικών πλακών ξεκίνησε νωρίτερα. Επίσης η ύπαρξη μαγνητικού πεδίου αποτελεί μια αόρατη ασπίδα προστασίας για την ατμόσφαιρα από τον ηλιακό «άνεμο» (τα ρεύματα φορτισμένων ηλιακών σωματιδίων που «βομβαρδίζουν» συνεχώς τη Γη), συνεπώς θα διευκόλυνε καθοριστικά την πρόωρη ανάπτυξη ζωής στον πλανήτη μας, ο οποίος αλλιώς θα ήταν γυμνός σαν τον 'Αρη.

Το μαγνητικό πεδίο δημιουργείται στο κέντρο της Γης, στο εξωτερικό τμήμα του πυρήνα, που αποτελείται από λιωμένο ρευστό σίδηρο. Αυτό το «γεωδυναμό», για να λειτουργήσει, χρειάζεται περιοδική απελευθέρωση θερμότητας από τον πλανήτη, κάτι για το οποίο βοηθάει η κίνηση των τεκτονικών πλακών, η οποία μεταφέρει θερμότητα από τα έγκατα του πλανήτη προς την επιφάνειά του.

Moon

Απόψε! Μην χάσετε το Μπλε Φεγγάρι

blue moon
Μέσα από ένα 4λεπτό βίντεο το κανάλι του ScienceAtNASA μας περιγράφει τι είναι ακριβώς το περίφημο blue moon (μπλε φεγγάρι) με αφορμή τη αποψινή πανσέληνο.

Ο αφηγητής εξηγεί την φράση "once in a blue moon" που λέγεται όταν θέλει κάποιος να δείξει ότι γίνεται κάτι πολύ σπάνια. Αυτό που λέμε σε απλά ελληνικά "μία στο τόσο", στα αγγλικά λέγεται "μία σε κάθε μπλε φεγγάρι".

Μπλε Φεγγάρι έχουμε κάθε δύο με τρία χρόνια, όταν αθροίζονται οι 11 ημέρες που περισσεύουν από τους 12 σεληνιακούς κύκλους του χρόνου.


Bulb

Οι έξυπνοι άνθρωποι ζουν περισσότερο

IQ
Την τάση των πιο έξυπνων ανθρώπων να ζουν περισσότερα χρόνια, επιβεβαιώνει μια νέα βρετανική επιστημονική έρευνα, που αποδίδει αυτή την προδιάθεση κυρίως σε γενετικά αίτια. Είναι η πρώτη μελέτη που αποδίδει τη συσχέτιση εξυπνάδας-μακροζωίας στα γονίδια.

Οι ερευνητές, με επικεφαλής τη Ρόζαλιντ 'Αρντεν της Σχολής Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών του Λονδίνου (LSE) ανέλυσαν στοιχεία από τις ΗΠΑ, τη Σουηδία και τη Δανία για διδύμους, τόσο μονοζυγωτικούς (100% κοινά γονίδια), όσο και διζυγωτικούς (50% κοινά γονίδια).

Η μελέτη κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το 95% της σχέσης μεταξύ νοημοσύνης και προσδόκιμου ζωής είναι γενετικής προέλευσης. Όπως διαπιστώθηκε, σχεδόν πάντα ο πιο έξυπνος από τους δύο δίδυμους ζει περισσότερα χρόνια.

«Γνωρίζουμε ότι τα παιδιά με καλύτερες επιδόσεις στα τεστ νοημοσύνης (IQ) τείνουν να ζουν περισσότερο. Το ίδιο συμβαίνει με όσους ενηλίκους βρίσκονται ψηλά στην επαγγελματική ιεραρχία, όπως για παράδειγμα οι ανώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι. Ενώ έως τώρα δεν κατανούσαμε γιατί αυτό συμβαίνει, η νέα έρευνα αποκαλύπτει ότι η αιτία είναι πρωτίστως γενετική» δήλωσε η 'Αρντεν.

Bad Guys

Ζούμε την έκτη μαζική εξαφάνιση στη Γη και απειλεί την ύπαρξη της ανθρωπότητας

εξαφανίσεις ειδών
Η Γη εισέρχεται στην έκτη φάση μαζικής εξαφάνισης, η οποία μπορεί να απειλήσει και την ύπαρξη της ανθρωπότητας, προειδοποιεί μια ομάδα αμερικανών επιστημόνων.

Οι επιστήμονες ισχυρίζονται, ότι η έρευνά τους δείχνει «χωρίς σημαντικές αμφιβολίες», πως μπαίνουμε στην έκτη μεγάλη μαζική εξαφάνιση ειδών στην Γη. Σύμφωνα με την έρευνα, τα είδη εξαφανίζονται με ρυθμό 100 φορές γρηγορότερο απ' ό,τι θα αναμενόταν υπό φυσιολογικές συνθήκες, επισημαίνοντας ότι πρόκειται για μια «συντηρητική εκτίμηση».

Μια τέτοια καταστροφική απώλεια ειδών ζώων παρουσιάζει μια πραγματική απειλή για την ανθρώπινη ύπαρξη, τονίζουν οι επιστήμονες, καθώς οι «υπηρεσίες» που προσφέρουν κρίσιμα οικοσυστήματα, όπως η επικονίαση των καλλιεργειών από τα έντομα και ο καθαρισμός του νερού στους υγροτόπους, βρίσκονται σε σοβαρό κίνδυνο.

Με το σημερινό ρυθμό απώλειας ειδών, οι άνθρωποι θα χάσουν πολλά οφέλη της βιοποικιλότητας μέσα σε τρεις γενεές, σύμφωνα με τον καθηγητή Πληθυσμιακών Μελετών στον τομέα της Βιολογίας, Paul Ehrlich και ανώτερο συνεργάτη στο ινστιτούτο για το Περιβάλλον Stanford Woods, ο οποίος ηγήθηκε της μελέτης.

«Πριονίζουμε τα άκρα στα οποία καθόμαστε» σχολίασε χαρακτηριστικά ο ίδιος, σημειώνει δημοσίευμα της MailOnline.

Η μελέτη προειδοποιεί, ότι το παράθυρο για τη διατήρηση των απειλούμενων ειδών κλείνει γρήγορα. «Η έρευνα δείχνει, χωρίς σημαντική αμφιβολία, ότι εισερχόμαστε στην έκτη μεγάλη μαζική εξαφάνιση ειδών» είπε ο καθηγητής.